होमियोप्याथी जर्मन चिकित्सक डा. शमूएल हान्नेमानद्वारा विकसित एक वैकल्पिक चिकित्सा प्रणाली हो । यसमा प्राकृतिक सामग्रीबाट तयार गरिएका औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ । यसको मुख्य सिद्धान्त “जस्तो रोग, त्यस्तै उपचार” हो, जसको अर्थ स्वस्थ व्यक्तिमा लक्षण उत्पन्न गर्न सक्ने पदार्थले नै सोही लक्षण भएको रोगको उपचार गर्न सकिन्छ ।

वर्षौंदेखि मानिसहरूले होमियोप्याथिक औषधिहरूमा विश्वास गर्दै आएका छन् । यसलाई विश्वभर सुरक्षित र प्राकृतिक उपचार विधिका रूपमा अपनाइएको छ र लाखौँ मानिसहरूको रोजाइ बनेको छ । डा. हान्नेमानको जन्म सन् १७५५ अप्रिल १० मा जर्मनीमा भएको थियो । उनको योगदानको सम्मानस्वरूप प्रत्येक वर्ष अप्रिल १० मा विश्व होमियोप्याथी दिवस मनाइन्छ। यस दिन होमियोप्याथीको उपलब्धि, महत्व र भविष्यको दिशाबारे जानकारी आदानप्रदान गरिन्छ, साथै चिकित्सक, संस्था र विद्यार्थीहरूले संयुक्त रूपमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन् ।

होमियोप्याथीको आधार “लाइक क्योर लाइक” (रोग जस्तो, औषधि पनि त्यस्तै) भन्ने सिद्धान्त हो। अर्थात् ठूलो मात्रामा रोग निम्त्याउने पदार्थ सानो मात्रामा प्रयोग गर्दा उपचारका रूपमा काम गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यसले शरीरको स्वाभाविक उपचार क्षमतालाई सक्रिय बनाउने लक्ष्य राख्छ। उपचार व्यक्तिको शारीरिक, मानसिक अवस्था, जीवनशैली र लक्षणका आधारमा निर्धारण गरिन्छ।

होमियोप्याथिक औषधिहरू वनस्पति, जनावर र खनिजबाट प्राप्त पदार्थहरूबाट बनाइन्छन्। ती पदार्थहरूलाई बारम्बार पातलो बनाइन्छ, जसका कारण धेरैजसो औषधिमा मूल पदार्थ अत्यन्त न्यून मात्रामा मात्र रहन्छ। यद्यपि, यति धेरै पातलो पारिएका औषधिहरूले कसरी प्रभाव पार्छन् भन्ने विषयमा वैज्ञानिक रूपमा स्पष्ट प्रमाण र व्याख्या पर्याप्त रूपमा स्थापित भएको छैन।

संयुक्त राज्य अमेरिकामा होमियोप्याथिक औषधिहरूलाई खाद्य तथा औषधि प्रशासन (FDA) ले औषधिको रूपमा वर्गीकृत गरे पनि ती अन्य औषधिहरूजस्तै कडा परीक्षण प्रक्रियाबाट गुज्रनु पर्दैन। उत्पादकहरूले प्रभावकारिताको ठोस प्रमाण पेश गर्नुपर्ने बाध्यता पनि हुँदैन।

होमियोप्याथी विभिन्न रोगहरू—जस्तै एलर्जी, श्वासप्रश्वास समस्या, पाचन गडबडी, मांसपेशी तथा हड्डीको दुखाइ, चक्कर आदि—मा प्रयोग गरिएको पाइन्छ। तर धेरै अध्ययनहरूले यसको प्रभावकारिता सीमित रहेको देखाएका छन्। केही अवस्थामा, जहाँ आधुनिक औषधिले सीमित राहत दिन्छ, होमियोप्याथीले लक्षणमा केही सुधार ल्याउन सक्छ।

आधुनिक होमियोप्याथीले परम्परागत अवधारणासँगै केही नयाँ अभ्यासहरू पनि समेटेको छ। यसले बिरामीलाई शारीरिक, मानसिक र समग्र रूपमा उपचार गर्ने दाबी गर्छ। औषधि प्रयोगको विधि सरल मानिन्छ र साइड इफेक्ट न्यून हुने विश्वास गरिन्छ। साथै, यो लागतका हिसाबले पनि तुलनात्मक रूपमा सस्तो उपचार पद्धति मानिन्छ।

एलोप्याथी र होमियोप्याथीमध्ये कुन राम्रो ?
यदि गम्भीर संक्रमण, चोटपटक, दुर्घटना, हृदयघात वा शल्यक्रिया जस्ता आपतकालीन अवस्था छन् भने एलोप्याथी (आधुनिक चिकित्सा) अनिवार्य हुन्छ। यसले छिटो र प्रभावकारी उपचार प्रदान गर्छ।

तर एलर्जी, दम, छालाका समस्या, माइग्रेन, गठिया वा पाचनसम्बन्धी दीर्घकालीन समस्यामा केही मानिसहरूले होमियोप्याथीबाट लाभ अनुभव गरेका छन्।

आधुनिक चिकित्सा प्रणालीले रसायनबाट बनेका औषधिहरू प्रयोग गरी रोग वा लक्षणलाई प्रत्यक्ष नियन्त्रण गर्छ। यो आपतकालीन र जटिल रोगहरूको उपचारमा अत्यन्त प्रभावकारी छ। अर्कोतर्फ, होमियोप्याथीले शरीरको भित्री सन्तुलन र प्राकृतिक उपचार क्षमतालाई सक्रिय पार्ने उद्देश्य राख्छ।

आजकल धेरै मानिसहरू दुवै प्रणालीलाई आवश्यकता अनुसार प्रयोग गर्न रुचाउँछन्। होमियोप्याथीलाई प्राकृतिक र कोमल उपचारको रूपमा लिइन्छ, तर सबै रोगको लागि एउटै समाधान होइन। विशेष गरी गम्भीर अवस्थामा यसमा मात्र निर्भर हुनु उचित हुँदैन।

अन्ततः, यो एउटा राम्रो र अर्को नराम्रो भन्ने विषय होइन। परिस्थिति, रोगको प्रकृति र बिरामीको अवस्थाअनुसार दुवै उपचार पद्धतिको आ-आफ्नै महत्व छ। सुरक्षित र प्रभावकारी उपचारका लागि सधैं योग्य चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।