खाना खाएपछि डकार आउनु सामान्य कुरा हो। बुढापाकाहरू भन्छन्, यो पेट भरिएको सङ्केत हो । तर के यो साँचो हो ? आखिर डकार किन आउँछ, के यसको पछाडि शरीरको कुनै सङ्केत लुकेको हुन्छ ?
कहिलेकाहीँ डकार आउनु सामान्य हो, तर बारम्बार वा धेरै डकार आउनु अपच, ग्यास वा एसिडिटी जस्ता समस्याहरूको सङ्केत पनि हुन सक्छ। के यसले हाम्रो स्वास्थ्यको बारेमा केही बताउँछ ?
- डकार किन आउँछ ?
खाना खाएपछि डकार आउनु एक सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हो। जब हामी खान्छौँ वा पिउँछौँ, तब खानासँगै केही हावा पनि पेटमा जान्छ। यो हावाले पेटमा दबाब सिर्जना गर्छ र शरीरले त्यसलाई मुखको बाटो बाहिर निकाल्छ, यसलाई नै डकार भनिन्छ।
डकारको अर्थ पेट भरिनु होइन, बरु यो पेटमा जम्मा भएको अतिरिक्त हावा बाहिर निस्किएको सङ्केत हो। छिटो-छिटो खानाले, धेरै कुरा गर्दै खानाले, चिसो वा कार्बोनेटेड ड्रिंक्स (कोक, फेन्टा आदि) पिउँदा र चुइगम चपाउँदा डकार आउने सम्भावना बढ्छ।
यदि डकार धेरै आउँछ, पोल्ने वा दुख्ने समस्यासहित आउँछ भने, यो एसिडिटी वा पाचन समस्याको सङ्केत पनि हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा खानपान र बानीहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।
डकार आउने प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन्:
• यदि खाना खाँदा हावा निलिएको छ भने। यो प्रायः हतारमा खाँदा वा कुरा गर्दै खाँदा हुन्छ।
• कुनै ड्रिंक्स पिउँदा वा चुइगम चपाउँदा पनि हावा भोजन नलीमा जान्छ।
• यो हावाले पेट र भोजन नलीमा दबाब सिर्जना गर्छ।
• डकार उक्त हावालाई मुखको बाटो बाहिर निकाल्ने तरिका हो।
खाना खाएपछि आउने डकारले हाम्रो पेट र पाचनको बारेमा के सङ्केत गर्छ ?
खाना खाएपछि डकार आउनुको अर्थ खाँदा भोजन नलीमा हावा गएको छ भन्ने हो। यसमा चिन्ता लिनुपर्ने कुनै कुरा छैन।
हल्का डकारको अर्थ पाचन सामान्य छ भन्ने हो, तर बारम्बार डकार, पेट दुख्ने, पोल्ने वा अपचसँगै डकार आएमा यो ग्यास, एसिडिटी वा पाचन सम्बन्धी समस्याको सङ्केत हुन सक्छ। डकारको ढाँचा, खानपानको बानी र अन्य लक्षणहरू मिलाएर मात्र हाम्रो समग्र स्वास्थ्यको अनुमान लगाउन सकिन्छ।
डकार आउनुको अर्थ शरीरमा विषाक्त पदार्थ जम्मा भएको छ भन्ने बिल्कुल होइन। यो पाचन प्रक्रियाको सामान्य हिस्सा हो। विषाक्त पदार्थहरू शरीरबाट कलेजो, मिर्गौला र पसिनाको माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छन्, डकारसँग यसको कुनै सम्बन्ध छैन। त्यसैले डकारलाई कुनै स्वास्थ्य समस्या वा विषाक्त स्तरको सङ्केत मान्नु ठीक होइन।
यदि धेरै वा बारम्बार डकार आयो भने यसको अर्थ के हो?
यदि धेरै वा बारम्बार डकार आउँछ भने, यो सामान्यतया पेट वा पाचनमा कुनै असुविधाको सङ्केत हुन सक्छ। यसको पछाडि मुख्य कारण ग्यास बन्नु, एसिडिटी, अपच वा धेरै छिटो र धेरै हावा निल्नु हुन सक्छ। कार्बोनेटेड ड्रिंक्स, चुइगम, छिटो-छिटो खाना वा तनावका कारण पनि डकार आउन सक्छ। कहिलेकाहीँ यो पेट वा भोजन नली सुन्निएको वा पाचन समस्याको पनि सङ्केत हुन सक्छ।
धेरै डकार आउने कारणहरू:
• छिटो-छिटो खानाले
• कुरा गर्दै खानाले
• चुइगम चपाउँदा
• कार्बोनेटेड ड्रिंक्स पिउँदा
• मसालेदार भोजनले
• भोजन नलीमा सुजन हुँदा
• पेटमा सुजन हुँदा
• एसिडिटी वा अपचले
• तनाव वा चिन्ताले
• अनियमित खाने बानीले
पेटमा ग्यास बन्ने वा धेरै हावा निल्ने (एरोफेजिया) कारणले हुन्छ। यदि यसको साथ छाती पोल्ने, पेट दुख्ने, सुजन वा अमिलो डकार आउँछ भने यो ‘एसिड रिफ्लक्स’ जस्ता समस्याको सङ्केत हुन सक्छ।
के डकारको कलेजो, मिर्गौला वा आन्द्राको स्वास्थ्यसँग कुनै सम्बन्ध छ?
डकारको कलेजो वा मिर्गौलासँग प्रत्यक्ष कुनै सम्बन्ध छैन। यद्यपि, आन्द्रामा ब्याक्टेरियाको असन्तुलन, खाना सही तरिकाले नपच्ने वा धेरै ग्यास बन्ने कारणले डकार बढ्न सक्छ।
कलेजोको काम बाइल बनाएर बोसो पचाउन मद्दत गर्नु हो। त्यसैले कलेजोको कार्यक्षमता प्रभावित हुँदा पनि पाचन गडबड हुन सक्छ।
अमिलो वा गन्ध आउने डकार कुन कुराको सङ्केत हो?
डकार धेरै प्रकारको हुन सक्छ। सबै प्रकार र तिनका स्वास्थ्य सङ्केतहरू हेर्नुहोस्-
• अमिलो डकार : एसिड रिफ्लक्स वा एसिडिटीको सङ्केत हुन सक्छ। मसालेदार, तारेको-भुटेको वा गह्रौँ खाना यसको कारण बन्न सक्छ।
• गन्ध आउने डकार : खराब पाचन वा पेटमा सङ्क्रमणको सङ्केत हुन सक्छ। धेरै प्रोटिन वा बासी खाना खानाले पनि हुन सक्छ।
• खाए लगत्तै डकार : धेरै खाने वा छिटो खाना खाने बानीको सङ्केत। कमजोर पाचनसँग पनि जोडिएको हुन सक्छ।
• कुहिएको अण्डा जस्तो गन्ध : पेटमा ब्याक्टेरियल इन्फेक्सन वा फुड पोइजनिङको सङ्केत। केही मामिलामा इरिटेबल बोवेल सिन्ड्रोमसँग जोडिएको हुन सक्छ।
• खाली पेट डकार: ग्यास्ट्राइटिस वा पेटमा धेरै एसिड बन्ने सङ्केत। लामो समयसम्म भोको रहनाले पनि यस्तो हुन सक्छ।
• ठुलो आवाज आउने डकार: धेरै हावा निल्नाले वा कार्बोनेटेड ड्रिंक्स पिउँदा हुन सक्छ। चुइगम वा स्ट्रबाट ड्रिंक्स पिउनु पनि कारण बन्न सक्छ।
• बान्ता जस्तो स्वाद आउने डकार: एसिड रिफ्लक्स वा ग्यास्ट्रोएसोफेजियल रिफ्लक्स डिजिजको सङ्केत हुन सक्छ। यसका साथ छातीमा जलन महसुस हुन सक्छ।
• गुलियो वा अनौठो स्वादको डकार: सुस्त पाचन वा केही विशेष खानाको प्रतिक्रियासँग जोडिएको हुन सक्छ। पेटमा फर्मेन्टेसन बढ्नाले पनि यस्तो हुन सक्छ।
एरोफेजिया के हो र यसको डकारसँग के सम्बन्ध छ?
एरोफेजिया एउटा यस्तो अवस्था हो, जसमा हामी अन्जानमा धेरै हावा निल्छौँ। यो सामान्यतया छिटो खाना खाँदा, धेरै कुरा गर्दै खाँदा, चुइगम चपाउँदा वा कार्बोनेटेड ड्रिंक्स पिउँदा हुन्छ। जब पेटमा अतिरिक्त हावा जम्मा हुन्छ, तब शरीरले त्यसलाई बाहिर निकाल्नका लागि डकार गर्छ।
त्यसैले एरोफेजिया र डकारको सीधा सम्बन्ध छ। डकार यो अतिरिक्त हावालाई बाहिर निकाल्ने प्राकृतिक तरिका हो। सामान्य रूपमा यो हानिकारक छैन, तर बारम्बार डकार, पेटमा भारीपन वा असुविधा भएमा खाने बानी बदल्नु र डाक्टरको सल्लाह लिनु फाइदाजनक हुन्छ।
धेरै डकार आएमा कसरी नियन्त्रण गर्ने?
यदि लगातार डकार आइरहेको छ भने तुरुन्त नियन्त्रण गर्न यी सजिला उपायहरू अपनाउनुहोस्-
• ढाड सीधा गरेर बस्नुहोस् वा केही बेर उभिनुहोस्; निहुरिएर बस्दा वा सुत्दा ग्यास माथितिर आउन सक्छ।
• बिस्तारै मनतातो पानी पिउनाले पेटमा फसेको ग्यास सजिलै निस्कन्छ र डकार कम हुन्छ।
• ५-१० मिनेट हल्का हिँडडुल गर्नाले पाचन छिटो हुन्छ र ग्यास बन्न बन्द हुन्छ।
• लामो सास लिएर बिस्तारै छोड्नाले पेटका मांसपेशीहरू रिल्याक्स हुन्छन्, जसले डकार कम गर्न सक्छ।
• यसबाहेक सोँफ वा ज्वानो चपाउनाले ग्यास र अपचमा राहत मिल्छ।
• यदि डकारको साथ छाती पोल्ने वा दुख्ने समस्या छ भने डाक्टरको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।
