जब घाँटी वा श्वास नलीमा जलन, सुख्खापन वा सुन्निने हुन्छ, तब सुख्खा खोकी लाग्छ। यो शरीरभित्र हुने एक प्रकारको रिफ्लेक्स प्रक्रिया हो, जसबाट शरीरले घाँटीको इरिटेसन (असजिलोपन) सफा गर्ने प्रयास गर्छ। यसका पछाडि धेरै कारणहरू हुन सक्छन्। यसलाई तलका लक्षणहरूबाट बुझौँ–

सुख्खा खोकीका लक्षणहरू

• घाँटीमा लगातार खसखस हुनु

• कफ नआउने खोकी

• घाँटी थुनिए जस्तो हुनु

• छातीमा जलन

• सास फेर्न गाह्रो हुनु

• घाँटीबाट घ्यार–घ्यार आवाज आउनु

• आवाजमा भारीपन

• राति खोकी बढ्नु

• बोल्दा/हाँस्दा खोकी लाग्नु

राति सुख्खा खोकी किन बढ्छ?

यसको सबैभन्दा ठुलो कारण शरीरको अवस्था हो। जब हामी सुत्छौँ वा पल्टिन्छौँ, घाँटी र श्वास नलीमा जम्मा भएको इरिटेसन सफा हुन पाउँदैन, जसले खोकीको रिफ्लेक्स बढी सक्रिय बनाउँछ।

यसबाहेक राति ‘एसिड रिफ्लक्स’ को समस्या पनि बढ्छ। पेटको एसिड माथितिर आएर घाँटीलाई पोल्ने वा असजिलो बनाउने गर्छ, जसले गर्दा खोकी तीव्र हुन्छ।

रातिको हावा प्रायः चिसो र सुख्खा हुन्छ, जसले घाँटीलाई थप सुख्खा बनाउँछ। साथै सुत्ने बेला थुक कम बन्छ, जसले घाँटी अझ सुख्खा हुन्छ। यिनै कारणहरूले गर्दा राति सुख्खा खोकीले बढी सताउँछ।

• सुख्खा खोकी पत्ता लगाउन के डाक्टरले कुनै मेडिकल टेस्ट पनि गर्छन्?

हो, यदि सुख्खा खोकी लामो समयसम्म रहिरह्यो वा बारम्बार भयो भने डाक्टरले यसको कारण बुझ्न केही मेडिकल जाँच गराउँछन्।

• रगत जाँच : सङ्क्रमण वा एलर्जी पत्ता लगाउन।

• छातीको एक्स-रे : फोक्सोमा सङ्क्रमण वा अन्य कुनै समस्या पत्ता लगाउन।

• स्पाइरोमेट्री टेस्ट : दम वा श्वासप्रश्वाससँग सम्बन्धित अन्य रोग पत्ता लगाउन।

• एलर्जी टेस्ट: एलर्जीको कारण पत्ता लगाउन।

• इन्डोस्कोपी वा पीएच टेस्ट: एसिड रिफ्लक्सको अवस्था जाँच गर्न।

यी परीक्षणहरूबाट डाक्टरले सही कारण पत्ता लगाउँछन् र त्यसकै आधारमा उपचार गर्छन्।

• सुख्खा खोकीको उपचार के हो?

सुख्खा खोकीको उपचार यसको कारणमा निर्भर गर्छ। त्यसैले पहिले यो जान्न जरुरी छ कि खोकी एलर्जीले हो, सङ्क्रमणले, एसिड रिफ्लक्सले वा अन्य कुनै कारणले।

• यदि कारण एलर्जी वा प्रदूषण हो भने एन्टी–एलर्जिक औषधिहरू दिइन्छ। साथै खोकी बढाउने कुराबाट बच्न सुझाव दिइन्छ।

• यदि भाइरल सङ्क्रमणपछि पनि सुख्खा खोकी रहिरह्यो भने घाँटीको जलन कम गर्ने औषधिहरू दिइन्छ।

• यदि कारण एसिड रिफ्लक्स हो भने एसिड कम गर्ने औषधि दिइन्छ। साथै खानपानमा परिवर्तन गर्न जरुरी हुन्छ।

• दम वा श्वासप्रश्वासको रोगमा इन्हेलर वा विशेष औषधिहरू दिइन्छ।

केही मामिलामा सुख्खा खोकी आफैँ निको हुन सक्छ। विशेष गरी जब यसको कारण भाइरल सङ्क्रमण, मौसम परिवर्तन वा सामान्य एलर्जी हो। यस्ता मामिलामा घाँटीको जलन कम हुनासाथ खोकी बिस्तारै निको हुन्छ।

• के सुख्खा खोकीमा घरेलु उपायहरू पनि प्रभावकारी हुन सक्छन्?

हो, सामान्य र सुरुवाती सुख्खा खोकीमा घरेलु उपायले धेरै हदसम्म राहत दिन सक्छन्। यिनले घाँटीको जलन कम गर्छन् र सुख्खापन हटाउँछन्। यसलाई तलका उपायहरूबाट बुझौँ:

सुख्खा खोकीको घरेलु उपचार

• मह र मरिच: महमा मरिचको धुलो मिसाउनुहोस् र दिनमा २–३ पटक सेवन गर्नुहोस्।

• अदुवा: अदुवाको टुक्रा चपाउनुहोस् वा १–२ पटक अदुवाको चिया पिउनुहोस्।

• नुन–पानीले कुल्ला : मनतातो पानीमा नुन मिसाउनुहोस् र दिनमा १–२ पटक कुल्ला गर्नुहोस्।

• मनतातो पानी : चिसो पानीको सट्टा मनतातो पानी मात्र पिउनुहोस्।

• बाफ : दिनमा १–२ पटक तातो पानीको बाफ लिनुहोस्।

• बेसार–दूध : राति सुत्नुअघि मनतातो दूधमा बेसार हालेर पिउनुहोस्।

• कस्तो अवस्थामा डाक्टरलाई देखाउनु जरुरी छ?

केही अवस्थाहरूमा सुख्खा खोकीलाई बिलकुलै बेवास्ता गर्नुहुँदैन। यदि तल दिइएका लक्षणमध्ये कुनै पनि देखिएमा तुरुन्त डाक्टरसँग सम्पर्क गर्नुहोस्:

• जब खोकी २ हप्ताभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छ।

• जब सास फेर्न गाह्रो महसुस हुन्छ।

• जब छातीमा दुखाइ हुन्छ।

• जब लगातार उच्च ज्वरो आउँछ।

• जब खोक्दा रगत आउँछ।

• जब लगातार घ्यार–घ्यार आवाज आउँछ।

• जब बिना कारण अचानक तौल घट्न थाल्छ।

• जब धेरै थकान र कमजोरी महसुस हुन्छ।

यी लक्षणहरूले खोकी कुनै अर्को गम्भीर स्वास्थ्य समस्यासँग जोडिएको हुन सक्ने सङ्केत गर्छन्। त्यसैले समयमै जाँच र उपचार धेरै जरुरी छ।

लामो समयसम्म खोकी लागिरह्यो भने घाँटीका नसाहरू अझ बढी संवेदनशील हुन्छन्, जसले खोकी अझ बढाउन सक्छ। यसले निद्रा पूरा हुँदैन, शरीरमा थकान र चिडचिडापन बढ्छ। लामो समयसम्म खोकी रहँदा छाती र पेटका मांसपेशीहरूमा दुखाइ पनि हुन सक्छ।

यदि खोकी कुनै भित्री रोग (जस्तै दम, क्षयरोग/टीबी, एलर्जी, एसिड रिफ्लक्स वा फोक्सोको समस्या) को कारणले हो र त्यसको उपचार गरिएन भने त्यो रोगले गम्भीर रूप लिन सक्छ।

सुख्खा खोकी एउटा लक्षण मात्र हो। यसलाई बेवास्ता गर्दा असली रोग लुकिरहन्छ, जो पछि गएर ठुलो समस्या बन्न सक्छ।